វិចារណកថា! មូលហេតុនៃការកើតឡើងនៃបាតុភូតអែលនីញ៉ូ (El Niño)៖ ការស្វែងយល់ពីប្រភពដើម និងទំនាក់ទំនងសកល
វិចារណកថា! មូលហេតុនៃការកើតឡើងនៃបាតុភូតអែលនីញ៉ូ (El Niño)៖ ការស្វែងយល់ពីប្រភពដើម និងទំនាក់ទំនងសកល
(ភ្នំពេញ)៖ អែលនីញ៉ូ (El Niño) ជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាតាមរយៈផលវិបាករបស់វា ដូចជាគ្រោះរាំងស្ងួត ទឹកជំនន់ រលកកម្តៅ ការខូចខាតដំណាំ ភ្លើងឆេះព្រៃ និងការរំខានដល់សេដ្ឋកិច្ច។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពីក្រោយផលប៉ះពាល់ដែលអាចមើលឃើញទាំងនេះ មានសំណួរមួយដ៏ស៊ីជម្រៅ និងសំខាន់ជាងនេះទៅទៀត តើអ្វីទៅជាមូលហេតុដែលបង្កឱ្យមានអែលនីញ៉ូ? ការស្វែងយល់ពីប្រភពដើមរបស់វា គឺមិនត្រឹមតែជាកត្តាចាំបាច់សម្រាប់វិទ្យាសាស្ត្រអាកាសធាតុប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាសមត្ថភាពរបស់មនុស្សជាតិក្នុងការរៀបចំខ្លួនសម្រាប់ទប់ទល់នឹងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថានដែលកាន់តែមិនមានស្ថិរភាពនៅក្នុងសម័យទំនើបនេះផងដែរ។
បើពិនិត្យលើចំណុចស្នូល អែលនីញ៉ូកើតចេញពីការរំខានដល់តុល្យភាពធម្មជាតិរវាងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងស្រទាប់បរិយាកាសនៅពីលើវា។ នៅក្រោមលក្ខខណ្ឌធម្មតា ខ្យល់ជំនួញ (Trade winds) ដ៏ខ្លាំងក្លា បក់ពីទិសខាងកើតទៅទិសខាងលិចកាត់តាមមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកតំបន់ត្រូពិក ដោយរុញច្រានផ្ទៃទឹកក្តៅទៅកាន់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអូស្ត្រាលី។ ចលនានេះអនុញ្ញាតឱ្យទឹកត្រជាក់ដែលសម្បូរទៅដោយសារធាតុចិញ្ចឹម ងើបឡើងពីបាតសមុទ្រជ្រៅនៅជិតឆ្នេរខាងលិចនៃអាមេរិកខាងត្បូង ដែលដំណើរការនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «ការងើបឡើងនៃចរន្តទឹកត្រជាក់» (Upwelling)។
ប្រព័ន្ធធម្មជាតិនេះជួយទ្រទ្រង់វិស័យនេសាទ សម្របសម្រួលកម្រិតទឹកភ្លៀង និងជួយរក្សាស្ថិរភាពអាកាសធាតុសកល។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងអំឡុងពេលមានព្រឹត្តិការណ៍អែលនីញ៉ូ ខ្យល់ជំនួញទាំងនោះមានសភាពចុះខ្សោយ ឬពេលខ្លះថែមទាំងប្តូរទិសដៅបក់បញ្ច្រាសមកវិញទៀតផង។
ជាលទ្ធផល ទឹកក្តៅដែលជាធម្មតាប្រមូលផ្តុំនៅភាគខាងលិចមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ចាប់ផ្តើមរីករាលដាលឆ្ពោះទៅទិសខាងកើត ទៅកាន់ភាគកណ្តាល និងភាគខាងកើតនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ ដំណើរការងើបឡើងនៃចរន្តទឹកត្រជាក់នៅជិតអាមេរិកខាងត្បូងបានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ហើយសីតុណ្ហភាពផ្ទៃទឹកសមុទ្រនៅក្នុងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក៏កើនឡើងខ្ពស់ជាងកម្រិតមធ្យម។
ការឡើងកម្តៅនេះអាចមើលទៅដូចជាកើតឡើងក្នុងរង្វង់ភូមិសាស្ត្រកម្រិតតំបន់ ប៉ុន្តែផលប៉ះពាល់របស់វាគឺមានលក្ខណៈសកល។
មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកគឺជាមហាសមុទ្រធំជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី និងដើរតួជាម៉ាស៊ីនដ៏សំខាន់នៃប្រព័ន្ធអាកាសធាតុរបស់ភពផែនដីយើង។ នៅពេលដែលសីតុណ្ហភាពរបស់វាប្រែប្រួល ទម្រង់ចរន្តបរិយាកាសក៏ផ្លាស់ប្តូរទៅតាមនោះដែរ។
ទឹកភ្លៀងផ្លាស់ទីចេញពីតំបន់មួយចំនួន ហើយទៅធ្លាក់ក្នុងកម្រិតខ្លាំងក្លានៅតំបន់ផ្សេងទៀត។ គន្លងផ្លូវនៃព្យុះត្រូវផ្លាស់ប្តូរ។ គ្រោះរាំងស្ងួតកើតមានឡើងនៅលើទ្វីបមួយចំនួន ខណៈពេលដែលទឹកជំនន់បានបំផ្លិចបំផ្លាញទ្វីបដទៃទៀត។ ជាសារវន្ត អែលនីញ៉ូគឺជាលទ្ធផលនៃការរៀបចំឡើងវិញជាបណ្តោះអាសន្ន ប៉ុន្តែមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លានៃថាមពលមហាសមុទ្រ និងបរិយាកាស។
អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅតែបន្តសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីមូលហេតុដែលខ្យល់ជំនួញចុះខ្សោយនៅក្នុងឆ្នាំខ្លះ និងមិនចុះខ្សោយនៅក្នុងឆ្នាំខ្លះទៀត។ មូលហេតុទាំងនោះរួមបញ្ចូលទាំងអន្តរកម្មដ៏ស្មុគស្មាញបំផុតរវាងសីតុណ្ហភាពមហាសមុទ្រ ប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាស និងភាពប្រែប្រួលអាកាសធាតុតាមធម្មជាតិ។ ការផ្លាស់ប្តូរតូចតាចនៅក្នុងទម្រង់ខ្យល់ អាចជម្រុញឱ្យមានយន្តការជំរុញតបត្រឡប់ (Feedback mechanisms) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យទឹកក្តៅរីករាលដាលកាន់តែឆ្ងាយទៅភាគខាងកើត ដែលវាត្រឡប់មកធ្វើឱ្យខ្យល់ជំនួញកាន់តែចុះខ្សោយថែមទៀត។ វដ្តជម្រុញស្វ័យគុណដោយខ្លួនឯងនេះ នៅទីបំផុតអាចអភិវឌ្ឍទៅជាព្រឹត្តិការណ៍អែលនីញ៉ូពេញលេញមួយ។
សមាសភាគបរិយាកាសដ៏សំខាន់មួយក្នុងចំណោមសមាសភាគសំខាន់ៗដែលពាក់ព័ន្ធ គឺត្រូវបានគេស្គាល់ថា «បម្រែបម្រួលសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ភាគខាងត្បូង» (Southern Oscillation) ដែលជាការប្រែប្រួលនៃសម្ពាធខ្យល់រវាងភាគខាងកើត និងភាគខាងលិចនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ ការឡើងកម្តៅនៃមហាសមុទ្រ និងការផ្លាស់ប្តូរសម្ពាធបរិយាកាសរួមគ្នានេះ បានបង្កើតឡើងនូវអ្វីដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រហៅថា «អែលនីញ៉ូ-បម្រែបម្រួលសម្ពាធបរិយាកាសភាគខាងត្បូង» ឬហៅកាត់ថា អ៊ិនសូ (ENSO – El Niño–Southern Oscillation) ដែលជាប្រព័ន្ធអាកាសធាតុដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតមួយនៅលើភពផែនដី។
ចំណុចសំខាន់គឺ អែលនីញ៉ូខ្លួនឯងជាបាតុភូតធម្មជាតិដែលមានអត្ថិភាពរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ វាមិនមែនបង្កឡើងដោយផ្ទាល់ពីសកម្មភាពរបស់មនុស្សនោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងជះឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំងឡើងដល់លក្ខខណ្ឌដែលអែលនីញ៉ូកកើតឡើង។ ការកើនឡើងសីតុណ្ហភាពសកលដែលបង្កឡើងដោយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ កំពុងធ្វើឱ្យមហាសមុទ្រឡើងកម្តៅជាទូទៅ ដែលអាចបង្កើនទំហំនៃផលប៉ះពាល់ដែលផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងព្រឹត្តិការណ៍អែលនីញ៉ូ។
មហាសមុទ្រដែលក្តៅជាងមុនផ្ទុកនូវថាមពលកម្តៅកាន់តែច្រើន។ បរិយាកាសដែលក្តៅជាងមុនផ្ទុកនូវសំណើមកាន់តែច្រើន។ លក្ខខណ្ឌទាំងនេះរួមគ្នា អាចបង្កើនកម្រិតនៃគ្រោះរាំងស្ងួត ទឹកជំនន់ ព្យុះ និងរលកកម្តៅ ដែលផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងវដ្តអែលនីញ៉ូ។
ខណៈពេលដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រកំពុងបន្តស្រាវជ្រាវយ៉ាងច្បាស់លាស់អំពីរបៀបដែលការប្រែប្រួលអាកាសធាតុជះឥទ្ធិពលដល់ភាពញឹកញាប់ និងកម្រិតភាពខ្លាំងនៃព្រឹត្តិការណ៍អែលនីញ៉ូ ក្តីបារម្ភកាន់តែខ្លាំងឡើងថាព្រឹត្តិការណ៍នាពេលអនាគតអាចនឹងមានសភាពកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។
ទំនាក់ទំនងរវាងភាពប្រែប្រួលអាកាសធាតុតាមធម្មជាតិ និងការឡើងកម្តៅដែលបង្កឡើងដោយមនុស្សនេះ បានគូសបញ្ជាក់ពីតថភាពដ៏សំខាន់មួយ៖ នាពេលបច្ចុប្បន្ន មនុស្សជាតិកំពុងផ្លាស់ប្តូរលក្ខខណ្ឌផ្ទៃខាងក្រោយនៃប្រព័ន្ធអាកាសធាតុរបស់ភពផែនដីដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់។
ផលវិបាកទាំងនេះមានសភាពស៊ីជម្រៅណាស់។ អែលនីញ៉ូអាចរំខានដល់វិស័យកសិកម្មសកល បង្កើនតម្លៃស្បៀងអាហារ បំផ្លាញវិស័យនេសាទ បង្កើនកម្រិតបំផ្លិចបំផ្លាញនៃភ្លើងឆេះព្រៃ កាត់បន្ថយការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងគំរាមកំហែងដល់សុខភាពសាធារណៈ។ ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍តែងតែរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរហួសប្រមាណ ពីព្រោះសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពួកគេពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យដែលងាយរងគ្រោះដោយសារអាកាសធាតុ ដូចជាការធ្វើកសិកម្ម ការនេសាទ និងធនធានធម្មជាតិ។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មូលហេតុនៃការកើតឡើងនៃអែលនីញ៉ូក៏បានលាតត្រដាងនូវអ្វីមួយដែលកាន់តែស៊ីជម្រៅអំពីភពផែនដីរបស់យើង។
អាកាសធាតុរបស់ផែនដីដំណើរការតាមរយៈប្រព័ន្ធប្រទាក់ក្រឡាគ្នា ដែលមហាសមុទ្រ បរិយាកាស ខ្យល់ និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីមានអន្តរកម្មជាមួយគ្នាយ៉ាងបន្តបន្ទាប់។ ការប្រែប្រួលនៃសីតុណ្ហភាពមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក អាចជះឥទ្ធិពលដល់គំរូអាកាសធាតុដែលស្ថិតនៅចម្ងាយរាប់ពាន់គីឡូម៉ែត្រ។
ធម្មជាតិដំណើរការតាមរយៈតុល្យភាព ហើយនៅពេលដែលតុល្យភាពនោះផ្លាស់ប្តូរ ផលប៉ះពាល់នឹងរីករាលដាលដូចជារលកទឹកនៅទូទាំងសកលលោក។
ការយល់ដឹងបែបនេះមិនគួរដុតរំលឹកឱ្យមានការភ័យខ្លាចនោះទេ ប៉ុន្តែគួរតែដាស់តឿនឱ្យមានការទទួលខុសត្រូវ។ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ ការតាមដានពិនិត្យអាកាសធាតុ ប្រព័ន្ធព្រមានជាមុន និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ គឺជាកត្តាចាំបាច់ក្នុងការជួយសង្គមមនុស្សឱ្យរៀបចំខ្លួនសម្រាប់ទប់ទល់នឹងផលប៉ះពាល់របស់អែលនីញ៉ូ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះការដោះស្រាយបញ្ហាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនៅតែជាចំណុចគន្លឹះដើម្បីកាត់បន្ថយអស្ថិរភាពអាកាសធាតុនាពេលអនាគត។
ជាចុងក្រោយមូលហេតុនៃអែលនីញ៉ូគឺមានលក្ខណៈលើសពីការពន្យល់តាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រអំពីសីតុណ្ហភាពមហាសមុទ្រ និងទម្រង់ខ្យល់ទៅទៀត។
វាគឺជាការរំលឹកអំពីភាពស្មុគស្មាញ និងភាពផ្សារភ្ជាប់គ្នាយ៉ាងអស្ចារ្យនៃភពផែនដីយើង។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍មួយដែលកាន់តែត្រូវបានកំណត់ទម្រង់ដោយភាពមិនច្បាស់លាស់ផ្នែកបរិស្ថាន ការស្វែងយល់ពីប្រព័ន្ធធម្មជាតិទាំងនេះ អាចនឹងក្លាយជាការទទួលខុសត្រូវដ៏ធំបំផុតមួយរបស់មនុស្សជាតិ៕
-ក្រសួងបរិស្ថាន-
