លើសពីការកែប្រែស្លាកយីហោ៖ ចូរទុកឱ្យភស្តុតាងជាអ្នកនិយាយជំនួសបេតិកភណ្ឌខ្មែរ

ប្រវត្តិសាស្ត្រមិនមែនចាប់ផ្ដើមឡើងដោយសារព្រំដែនសម័យទំនើបនោះទេ ប៉ុន្តែការពិតដ៏សាមញ្ញនេះតែងតែត្រូវបានគេមើលរំលង នៅពេលដែលបេតិកភណ្ឌអាស៊ីអាគ្នេយ៍បុរាណត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយៈក្រសែភ្នែកនៃលទ្ធិជាតិនិយមសហសម័យ។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ អ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងតំបន់កាន់តែមានការព្រួយបារម្ភចំពោះអ្វីដែលអាចពិពណ៌នាបានថាជា «ថៃភាវូបនីយកម្ម» (Thailandization)—ដែលមិនមែនជាការវាយប្រហារទៅលើប្រជាជនថៃ ឬជាការប៉ុនប៉ងអះអាងថារាល់វប្បធម៌ក្នុងតំបន់ទាំងអស់សុទ្ធសឹងតែជារបស់ខ្មែរផ្ដាច់មុខនោះឡើយ ប៉ុន្តែវាគឺជាការរិះគន់បែបវិភាគ។

ជាក់ស្ដែង ថៃភាវូបនីយកម្ម សំដៅលើទំនោរមួយដែលគាំទ្រដោយរដ្ឋ និងចរន្តពាណិជ្ជកម្ម ក្នុងការកែប្រែអត្តសញ្ញាណបេតិកភណ្ឌរួមពហុស្រទាប់របស់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកឱ្យទៅជាកម្មសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់សៀម ស្របពេលដែលកំពុងលុបបំបាត់ ឬបន្ទាបបន្ថោកប្រភពដើមជាមូលដ្ឋាននៃអរិយធម៌ខ្មែរ មន និងឥណ្ឌា ដែលជាអ្នកកសាងវាឡើងនោះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក មិនដែលជារឿងរ៉ាវរបស់ប្រជាជាតិតែមួយនោះឡើយ។ អស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយ ជនជាតិ និងរដ្ឋផ្សេងៗនៅទូទាំងអាងទន្លេចៅប្រញានិងទន្លេមេគង្គ បានធ្វើអន្តរកម្មជាមួយគ្នាតាមរយៈការជួញដូរ ការធ្វើចំណាកស្រុក សង្គ្រាម ការរៀបការឆ្លងជាតិ និងការផ្លាស់ប្តូរទស្សនវិជ្ជានិងប្រពៃណីសិល្បៈឥតឈប់ឈរ។ យូរមុនពេលមានការកំណត់ព្រំដែនសម័យទំនើប អាណាចក្រជនជាតិមន ដូចជាទ្វារវតី បាននាំចូលប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទដំបូងៗ ខណៈដែលចក្រភពខ្មែរបានកសាងអរិយធម៌រដ្ឋបាល សាសនា និងស្ថាបត្យកម្មដ៏ធំធេង ដែលបានជះឥទ្ធិពលលើផ្ទៃដីដ៏ធំធេងនៃដីគោក។ ក្រោយមក ក្រុមអ្នកនិយាយភាសាតៃ ជាពិសេសអាណាចក្រអយុធ្យា បានសំយោគប្រពៃណីទាំងនេះចូលគ្នា—ដោយបានទទួលយកទំនៀមទម្លាប់រាជវាំងខ្មែរ ពិធីសាសនាព្រាហ្មណ៍ និងរាជសព្ទ—ស្របពេលដែលពួកគេបានអភិវឌ្ឍអក្សរសិល្ប៍ ច្បាប់ និងគំរូសង្គមផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ ការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌នេះមានភាពរស់រវើក និងមានទិសដៅទៅវិញទៅមក។

ដូច្នេះ បញ្ហាមិនមែនស្ថិតនៅលើការដែលប្រពៃណីមានការវិវត្ត ឬការឆ្លងកាត់ព្រំដែននោះឡើយ។ បញ្ហាកើតឡើងនៅពេលដែលយន្តការផ្សព្វផ្សាយសម័យទំនើប បានព្យាយាមទាញព្រំដែនរដ្ឋ-ជាតិបច្ចុប្បន្នឱ្យត្រឡប់ទៅអតីតកាលវិញ ដើម្បីបង្រួញការសំយោគវប្បធម៌ជាច្រើនសតវត្សរ៍ឱ្យទៅជាភាពផ្ដាច់មុខរបស់ជាតិតែមួយ។

គ្មានកន្លែងណាដែលភាពតានតឹងនេះត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ជាងភស្តុតាងរូបវន្តនោះទេ។ ប្រាសាទថ្ម បណ្ណាល័យសិលាចារឹក និងបុរាណវិទ្យា មិនអាចកែប្រែខ្លួនឯងឱ្យត្រូវតាមការទាមទារភូមិសាស្ត្រនយោបាយសម័យទំនើបបានឡើយ។ ប្រាសាទនានានៅទូទាំងខ្ពង់រាបគោរាជ ដូចជាប្រាសាទពិមាឃ (ភិម៉ាយ) និងប្រាសាទភ្នំរុង ត្រូវបានសាងសង់ឡើងជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃបណ្តាញផ្លូវរាជវង្សអង្គរ ដែលមានផ្ទុកសិលាចារឹកភាសាខ្មែរបុរាណ និងសំស្ក្រឹត ដែលចងក្រងយ៉ាងច្បាស់លាស់អំពីការគ្រប់គ្រងរដ្ឋ និងការឧបត្ថម្ភរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គរ។ ការទទួលស្គាល់ថា បូជនីយដ្ឋានទាំងនេះ និងក្បួនខ្នាតសិល្បៈពាក់ព័ន្ធ គឺប្រសូតចេញពីដែនអរិយធម៌ខ្មែរ មិនបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់អធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្នលើទឹកដីដែលប្រាសាទទាំងនោះស្ថិតនៅឡើយ។ យុត្តាធិការដែនដីសម័យទំនើប ត្រូវបានកំណត់ដោយសន្ធិសញ្ញានៃសតវត្សរ៍ទី២០ អនុសញ្ញាអន្តរជាតិ និងការកំណត់ព្រំដែនទ្វេភាគី រីឯចំណាស់វប្បធម៌បុរាណ គឺត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសិលាចារឹកវិទ្យា និងវប្បធម៌រូបវន្ត។ ការច្រឡូកច្រឡំរឿងទាំងពីរនេះចូលគ្នា នឹងបំផ្លាញភាពគួរឱ្យទុកចិត្តនៃប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណៈ។

ភស្តុតាងខាងភាសាវិទ្យានិងទម្រង់សិល្បៈ ក៏បង្ហាញពីការលុបបំបាត់ដោយចេតនាស្រដៀងគ្នានេះដែរ។ ពាក្យរាជសព្ទ វាក្យសព្ទរដ្ឋបាល និងសាសនាកម្រិតខ្ពស់របស់ថៃមួយភាគធំ មានប្រភពដើមផ្ទាល់មកពីភាសាខ្មែរបុរាណ និងខ្មែរកណ្តាល។ ដូចគ្នានេះដែរ របាំព្រះរាជទ្រព្យ គ្រឿងសម្លៀកបំពាក់ និងក្បូរក្បាច់ពិធីសាសនា សុទ្ធតែមានឫសគល់ដែលត្រូវបានចងក្រងនៅលើរូបចម្លាក់ថ្នាក់ទាប (ចម្លាក់បាសធូរលៀវ) នៃសម័យអង្គរ តាំងពីរាប់រយឆ្នាំមុនការលេចរូបរាងឡើងនៃអត្តសញ្ញាណជាតិសម័យទំនើប។ ការទទួលស្គាល់ការពិតទាំងនេះ មិនមែនជាការបន្ទាបបន្ថោកសមិទ្ធផលវប្បធម៌របស់ប្រទេសថៃឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ វាបង្ហាញពីការសំយោគវប្បធម៌ឆ្លងតំបន់ដ៏ប៉ិនប្រសប់ ដែលបានធ្វើឱ្យអរិយធម៌សៀមអាចលេចឡើងជារូបរាងបាន។ ការខ្ចី និងការបន្ស៊ាំវប្បធម៌ គឺជាសសរស្តម្ភធម្មតានៃអរិយធម៌មនុស្សជាតិ ប៉ុន្តែការលុបបំបាត់ប្រភពដើមជាប្រវត្តិសាស្ត្រ គឺជាការកែប្រែប្រវត្តិសាស្ត្រដោយបំភ្លៃ។

នៅពេលដែលយុទ្ធនាការទេសចរណ៍ ក្បួនដោះស្រាយឌីជីថល (algorithms) និងគំនិតផ្តួចផ្តើមអំណាចស្រទន់ (soft power) កាន់តែមានឥទ្ធិពលលើការយល់ឃើញជាសកលអំពីបេតិកភណ្ឌ តម្រូវការសម្រាប់ភាពហ្មត់ចត់ផ្នែកសិក្សាស្រាវជ្រាវកាន់តែមានភាពបន្ទាន់ខ្លាំងឡើង។ ទីផ្សារទំនើបមិនគួរត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលមកជំនួសការស្រាវជ្រាវបុរាណវិទ្យា និងភាសាវិទ្យាដែលមានការត្រួតពិនិត្យត្រឹមត្រូវនោះឡើយ។ បេតិកភណ្ឌរួម មិនមែនមានន័យថាប្រភពដើមអាចផ្លាស់ប្តូរតាមទំនើងចិត្តនោះទេ ហើយវាក៏មិនមែនជាលេសដើម្បីកាត់ផ្តាច់ទម្រង់សិល្បៈបុរាណចេញពីវប្បធម៌ដែលបានបង្កើតពួកវានោះដែរ។

ការការពារបេតិកភណ្ឌខ្មែរ មិនត្រូវការការអះអាងហួសហេតុ ហើយក៏មិនត្រូវការការស្អប់ខ្ពើមចំពោះប្រទេសជិតខាងនោះឡើយ។ វាទាមទារត្រឹមតែភាពស្មោះត្រង់ចំពោះភស្តុតាងដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បានប៉ុណ្ណោះ៖ សិលាចារឹកថ្ម ស្រទាប់បុរាណវិទ្យា ឯកសារសាត្រាស្លឹករឹតប្រវត្តិសាស្ត្រ ភាសាវិទ្យាប្រៀបធៀប និងបណ្ណសារអន្តរជាតិដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់។ អតីតកាលមិនអាចសរសេរឡើងវិញដោយគ្រាន់តែប្រើពាក្យស្លោកទីផ្សារ ឬយុទ្ធនាការលើបណ្តាញសង្គមនោះឡើយ។ អតីតកាលជាកម្មសិទ្ធិនៃភស្តុតាងជាក់ស្តែង—និងជារបស់អ្នកជិតខាងដែលមានភាពក្លាហានគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការគោរពប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានកើតឡើងពិតប្រាកដ៕

លោក ទេស ចាន់ថន គឺជា​អ្នក​ឃ្លាំមើល​សង្គម។ ទស្សនដែល​បាន​លើក​ឡើង​ជា​ទស្សន​របស់​លោក​ផ្ទាល់៕