អ្នករូតវាំងននសង្គម៖ ហេតុអ្វីកម្ពុជានៅតែត្រូវការសំឡេងរិះគន់បែបស្ថាបនា?
អ្នករូតវាំងននសង្គម៖ ហេតុអ្វីកម្ពុជានៅតែត្រូវការសំឡេងរិះគន់បែបស្ថាបនា?
មួយទសវត្សរ៍បានកន្លងផុតទៅ គិតចាប់តាំងពីថ្ងៃដ៏សែនក្រៀមក្រំ និងជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជារាប់លាននាក់បានដង្ហែសព បណ្ឌិត កែម ឡី តាមដងវិថីនានាក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ ទិដ្ឋភាពនៃការចូលរួមរបស់មហាជននាថ្ងៃនោះ មិនមែនត្រឹមតែជាការសម្តែងនូវសេចក្តីទុក្ខក្រៀមក្រំប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏រំជួលចិត្តមួយ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងយ៉ាងច្បាស់ថា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរមានសេចក្តីស្រេកឃ្លានយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការពិត និងសេចក្តីក្លាហាន ព្រមទាំងប្រាថ្នាចង់បានសង្គមមួយដែលមានអភិបាលកិច្ចល្អ និងគណនេយ្យភាពពិតប្រាកដ។
ក្នុងឱកាសខួប ១០ឆ្នាំ នៃការលាចាកលោករបស់លោកបណ្ឌិត យើងចាំបាច់ត្រូវឆ្លុះបញ្ចាំងសំណួរដ៏មានសារៈសំខាន់មួយសម្រាប់អនាគតនៃប្រទេសជាតិ៖ «ហេតុអ្វីបានជាសំឡេងឯករាជ្យ និងការរិះគន់បែបស្ថាបនា នៅតែជាតម្រូវការចាំបាច់សម្រាប់កម្ពុជា?»
ចម្លើយពិតជាស្តែងចេញតាមរយៈការស្វែងយល់ពីគុណតម្លៃពិតនៃការរិះគន់ដើម្បីស្ថាបនានិងការវាស់វែងពីផលវិបាកទាំងពួង នៅពេលដែលសង្គមមួយត្រូវខកខាន ឬខ្វះខាតសំឡេងវិភាគឯករាជ្យ។
ការផ្សារភ្ជាប់គម្លាតសង្គមតាមរយៈការពិតដ៏សាមញ្ញ
បណ្ឌិត កែម ឡី ត្រូវបានសាធារណជនទូទៅផ្តល់រហស្សនាមដ៏មានអត្ថន័យថាជា«អ្នករូតវាំងននសង្គម» ពោលគឺលោកជាអ្នកបើកកកាយតថភាពសង្គមនិងនយោបាយដ៏ស្មុគស្មាញមកបង្ហាញជាសាធារណៈ។ ទេពកោសល្យដ៏វិសេសវិសាលរបស់លោកគឺសមត្ថភាពបកស្រាយបញ្ហាគោលនយោបាយ អំពើពុករលួយ សិទ្ធិមនុស្ស និងប្រជាធិបតេយ្យដែលក្រាស់ក្រែល ឱ្យទៅជាភាសានិយាយដ៏សាមញ្ញ ងាយយល់ និងផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងជីវភាពរស់នៅជាក់ស្តែងរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។
ក្នុងន័យនេះ សំឡេងឯករាជ្យដើរតួជាស្ពានចម្លងដ៏សំខាន់។ ពួកគេមិនមែនបង្កើតការបែកបាក់ក្នុងសង្គម ឬរវាងប្រជាពលរដ្ឋនោះទេ ប៉ុន្តែគឺជួយអប់រំ ដាស់តឿន និងបំពេញចន្លោះប្រហោងនៃការយល់ដឹងនៅក្នុងសង្គម។ នៅពេលដែលអ្នកវិភាគស្វែងយល់ និងពន្យល់អំពីសិទ្ធិមនុស្ស តម្លាភាពនិងគណនេយ្យភាពសង្គម ដោយប្រើប្រាស់ភាសាដែលប្រជាពលរដ្ឋទូទៅអាចងាយស្រូបយកបាន ពួកគេកំពុងជួយលើកកម្ពស់ឱ្យពលរដ្ឋមានការចូលរួមយ៉ាងសកម្ម និងប្រកបដោយបញ្ញានៅក្នុងដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យ និងការអភិវឌ្ឍជាតិ។ បើគ្មានអ្នកបកស្រាយឯករាជ្យទាំងនេះទេ គម្លាតរវាងអ្នកដឹកនាំ និងប្រជាពលរដ្ឋនឹងកាន់តែរីកធំឡើងជាមិនខាន។
សំឡេងរិះគន់គឺជាកញ្ចក់ មិនមែនជាអ្នកបង្កើតភាពវឹកវរ
ទស្សនៈយល់ខុសមួយចំនួនជឿថា សំឡេងរិះគន់កើតឡើងក្នុងបំណងបង្កើតការបែកបាក់ ឬរារាំងដល់ការអភិវឌ្ឍជាតិ។ ប៉ុន្តែមរតកការងាររបស់លោកបណ្ឌិត កែម ឡី បានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវតថភាពផ្ទុយស្រឡះ។ រាល់សកម្មភាពរបស់លោកគឺផ្អែកលើការប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំចំពោះគោលការណ៍អហិង្សា និងការចូលរួមបែបស្ថាបនានិយម។
អ្នកវិភាគឯករាជ្យប្រៀបដូចជាកញ្ចក់ឆ្លុះសង្គម។ ពួកគេឆ្លុះបញ្ចាំងពីតថភាពពិត ទាំងចំណុចវិជ្ជមាន និងចំណុចអវិជ្ជមាន ដូចជាបញ្ហាអំពើពុករលួយ ភាពអសកម្ម និងការគ្រប់គ្រងនិងការដឹកនាំខ្លះដែលមិនទាន់មានប្រសិទ្ធភាព—ការឆ្លុះបញ្ចាំងនេះមិនមែនដើម្បីបំផ្លិចបំផ្លាញនោះទេ ប៉ុន្តែគឺដើម្បីជួយកែលម្អ និងលើកកម្ពស់ការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងសង្គម។ តាមរយៈការស្វែងរកឫសគល់នៃបញ្ហា សំឡេងឯករាជ្យបានផ្តល់នូវទស្សនៈជម្រើសផ្សេងៗ ដែលអាចជួយដល់អាជ្ញាធរពាក់ព័ន្ធក្នុងការធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្តបានកាន់តែត្រឹមត្រូវ ទាន់ពេលវេលា និងមានប្រសិទ្ធភាពជាងមុន។ អភិបាលកិច្ច និងគណនេយ្យភាពសង្គមពិតប្រាកដមិនអាចរស់នៅក្នុងបន្ទប់ដែលឮតែសំឡេងទះដៃយល់ស្របនោះទេ ប៉ុន្តែវាទាមទារឱ្យមានការឆ្លុះបញ្ចាំងពីខាងក្រៅដោយឥតលំអៀង ដើម្បីជំរុញឱ្យមានការស្ថាបនានិងពង្រឹងស្ថាប័ន។
សេចក្តីស្រេកឃ្លានចំពោះបញ្ញវន្តដែលមានសេចក្តីក្លាហាន
ការចូលរួមយ៉ាងច្រើនកុះកររបស់ប្រជាពលរដ្ឋកាលពីដប់ឆ្នាំមុន និងការបន្តរំលឹកវិញ្ញាណក្ខន្ធរបស់បណ្ឌិត កែម ឡី បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ពលរដ្ឋខ្មែរចង់បានសង្គមមួយដែលមានបញ្ញវន្តមានសេចក្តីក្លាហាន ហ៊ាននិយាយការពិត និងខិតខំផ្តល់ព័ត៌មានជាក់ស្តែង។ សេចក្តីប្រាថ្នាដ៏មុតមាំមួយនេះមិនបានប្រែប្រួល ឬរលាយបាត់ទៅតាមពេលវេលានោះឡើយ។
កម្ពុជាដែលរីកចម្រើនទៅមុខបានគឺទាមទារឱ្យមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីសង្គមមួយដែលពលរដ្ឋ យុវជន សង្គមស៊ីវិល និងអ្នកគិតគូរឯករាជ្យ មានអារម្មណ៍ថាមានសុវត្ថិភាពក្នុងការផ្តល់មតិយោបល់ត្រឡប់ (Feedback) បែបស្ថាបនា។ នៅពេលដែលយើងការពារនិងឱ្យតម្លៃទៅលើសំឡេងរិះគន់ទាំងនោះ គឺយើងកំពុងបង្កើតបរិយាកាសនៃការច្នៃប្រឌិត ការទទួលខុសត្រូវក្នុងនាមជាពលរដ្ឋ និងទំនុកចិត្តសង្គម។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រសិនបើការវិភាគ និងសំឡេងរិះគន់ត្រូវបានរឹតត្បិត នោះប្រទេសជាតិនឹងបាត់បង់ប្រព័ន្ធផ្តល់សញ្ញាព្រមានជាមុន (Early Warning System) ប្រឆាំងនឹងកំហុសឆ្គងនានាដែលអាចកើតមានឡើងនៅក្នុងប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង។
ការបោះជំហានទៅមុខដោយក្តីក្លាហានបែបស្ថាបនា
នៅក្នុងទិវាប្រារព្ធពិធីរំលឹកវិញ្ញាណក្ខន្ធរបស់ បណ្ឌិត កែម ឡី នាថ្ងៃនេះ មាគ៌ាដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងការបន្តមរតករបស់លោក មិនមែនស្ថិតត្រឹមតែលើការចងចាំប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគឺស្ថិតលើការបណ្តុះសកម្មភាពជាក់ស្តែង។ សំឡេងឯករាជ្យ តុល្យភាពនៃការវិភាគ និងការរិះគន់បែបស្ថាបនា មិនមែនជាឧបករណ៍បង្កហានិភ័យដល់ស្ថិរភាពឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ វាគឺជាសសរស្តម្ភដ៏រឹងមាំនៃដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យនិងការអភិវឌ្ឍជាតិដែលមានភាពធន់ និងចិរភាព។
លើសពីនេះទៅទៀត ការបើកលំហពលរដ្ឋ (Civic Space) និងការលើកកម្ពស់សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ មិនមែនគ្រាន់តែជាលក្ខខណ្ឌតម្រូវផ្នែកសិទ្ធិមនុស្សប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាកាតាលីករ (Catalyst) ដ៏សំខាន់មិនអាចខ្វះបានសម្រាប់វឌ្ឍនភាពសង្គម និងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចជាតិប្រកបដោយចិរភាព។ នៅពេលដែលប្រជាពលរដ្ឋមានសេរីភាពក្នុងការចែករំលែកចំណេះដឹង យុវជនមានឱកាសបង្កើតគំនិតច្នៃប្រឌិត និងអ្នកជំនាញមានលំហក្នុងការរិះគន់ស្ថាបនា នោះវានឹងជួយកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃអំពើពុករលួយ ជំរុញនវានុវត្តន៍ និងទាក់ទាញការវិនិយោគដែលមានគុណភាពពីបរទេស។ សង្គមមួយដែលរីកចម្រើនទៅមុខយ៉ាងពិតប្រាកដ គឺត្រូវការការវិវឌ្ឍទន្ទឹមគ្នារវាងការលូតលាស់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងភាពរឹងមាំនៃសេរីភាពរបស់ពលរដ្ឋ។
សរុបមកដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យកម្ពុជាអាចឈានទៅសម្រេចបាននូវសក្តានុពលដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមរបស់ខ្លួន ជាតិទាំងមូលត្រូវតែបើកចិត្តឱ្យទូលាយដើម្បីស្វាគមន៍រាល់ទស្សនៈខុសគ្នាដែលមានហេតុផលត្រឹមត្រូវនិងសំឡេងរិះគន់បែបស្ថាបនាទាំងឡាយ។ យើងចាំបាច់ត្រូវរួមគ្នាបន្តលើកកម្ពស់វប្បធម៌នៃការនិយាយការពិតដោយក្តីអង់អាច ការចូលរួមរបស់ពលរដ្ឋប្រកបដោយសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងការកសាងភាពរឹងមាំរបស់ជាតិតាមរយៈកិច្ចសន្ទនាបើកចំហដែលផ្អែកលើគុណតម្លៃសិទ្ធិមនុស្ស ប្រជាធិបតេយ្យ ស្មារតីអហិង្សា និងស្ថាបនានិយម៕
ដោយ៖ ប៉ា ចន្ទរឿន, ប្រធានវិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា
១០ កក្កដា ២០២៦
